Belediyelerde Açık Rıza Yanılgısı: Kamu Kurumları Her Zaman Rıza Almak Zorunda mı?
Belediyelerde KVKK uygulamasında en sık rastlanan ve en fazla hataya yol açan konu,
açık rızanın “varsayılan hukuki dayanak” olarak görülmesidir.
Birçok büyükşehir ve ilçe belediyesinde, neredeyse tüm veri işleme faaliyetleri için
refleks olarak açık rıza metinleri hazırlanmakta; bu durum hem hukuki hem de operasyonel
açıdan ciddi uyumsuzluklara yol açmaktadır.
Oysa 6698 sayılı KVKK’nın sistematiği son derece nettir:
Açık rıza istisnadır, kural değildir.
Özellikle kamu kurumlarında, veri işlemenin büyük bölümü açık rızaya değil,
kanunda sayılan diğer hukuki sebeplere dayanır.
Kanuni dayanak varken açık rıza alınamaz; alınsa dahi hukuken geçersiz sayılır.
Açık Rıza Nedir, Ne Değildir?
KVKK’ya göre açık rıza;
belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan
rızadır. Bu tanım üç kritik unsur içerir:
- Belirlilik: Hangi veri, hangi amaçla işleniyor net olmalıdır
- Bilgilendirme: Aydınlatma yükümlülüğü eksiksiz yerine getirilmelidir
- Özgür irade: Rıza, herhangi bir hizmetin şartı hâline getirilemez
Belediyelerde en sık yapılan hata, bu üç unsurun birlikte değerlendirilmemesidir.
Kamu Kurumları Hangi Durumlarda Açık Rıza Almaz?
Belediyeler açısından veri işlemenin büyük bölümü,
KVKK m.5/2 ve m.6/3’te düzenlenen hukuki sebeplere dayanır.
1) Kanuni Yükümlülüğün Yerine Getirilmesi
Belediye hizmetlerinin büyük kısmı, doğrudan kanunla tanımlanmıştır.
İmar, ruhsat, çevre, sosyal yardım, zabıta, ulaşım ve benzeri hizmetlerde
veri işlenmesi kanuni yükümlülüğün bir sonucudur.
- Ruhsat başvuruları
- İmar işlemleri
- Sosyal yardım değerlendirmeleri
- Vergi, harç ve ücret işlemleri
hukuki sebep hiyerarşisine aykırıdır.
2) Kamu Görevinin Yerine Getirilmesi
Belediyeler, kamu gücü kullanarak hizmet sunan veri sorumlularıdır.
Bu kapsamda yürütülen faaliyetlerde veri işleme,
kamu görevinin ifası hukuki sebebine dayanır.
- Şikâyet ve talep yönetimi
- Denetim ve kontrol faaliyetleri
- Belediye zabıtası işlemleri
Bu işlemlerde açık rıza alınması,
ilgili kişi açısından “özgür irade” şartını zaten baştan ortadan kaldırır.
3) Bir Hakkın Tesisi, Kullanılması veya Korunması
Belediyelerin taraf olduğu davalar, icra takipleri ve hukuki süreçlerde
veri işlenmesi bu hukuki sebebe dayanır.
Açık rıza aranmaz.
Belediyelerde En Yaygın Yanlış Uygulamalar
- Her hizmet için standart açık rıza metni imzalatılması
- Kanuni işlem yapılırken “olur formu” adı altında rıza toplanması
- Rıza geri alındığında hizmetin durdurulması
- Rıza ile aydınlatmanın aynı belgeye sıkıştırılması
Rıza geri alınabiliyorsa, o işlem rızaya dayanmamalıdır.
Açık Rıza Ne Zaman Gerekir?
Belediyelerde açık rızanın gerçekten gerekli olduğu alanlar sınırlıdır:
- Tanıtım ve pazarlama amaçlı iletişim
- Etkinlik, bülten ve kampanya bildirimleri
- Kanuni dayanağı olmayan ek hizmetler
- Profiling veya davranışsal analiz içeren dijital uygulamalar
Bu alanlarda rıza alınacaksa,
ayrı, açık ve geri alınabilir şekilde kurgulanmalıdır.
Neden Açık Rıza Yanılgısı Sürekli Tekrarlanıyor?
- “Rıza alırsak güvende oluruz” düşüncesi
- Hukuki dayanak analizinin yapılmaması
- Kamu–özel ayrımının göz ardı edilmesi
- Standart şablon metinlerin sorgulanmadan kullanılması
yanlış yerde kullanılırsa riski büyütür.
Doğru Yaklaşım: Belediyeler Ne Yapmalı?
- Her veri işleme faaliyeti için hukuki sebep analizi yapılmalı
- Açık rıza sadece gerçekten gerekli alanlarda kullanılmalı
- Aydınlatma metinleri rızadan ayrılmalı
- Rıza geri alındığında hizmet etkilenmemeli
Sonuç
Belediyelerde KVKK uyumunun önündeki en büyük engellerden biri,
açık rızanın “her derde deva” gibi görülmesidir.
Oysa kamu kurumlarında esas olan;
kanuni görev, kamu yararı ve ölçülülük ilkesidir.
Doğru yerde alınmayan açık rıza,
belediyeleri daha güvende değil,
daha savunmasız hâle getirir.
