Cookie Banner UX Desenlerinin Hukuki Geçerliliği: 2025 Kararları ile Değişen Standartlar
2025 yılı itibarıyla cookie banner’lar, yalnızca bir kullanıcı deneyimi (UX) bileşeni olmaktan çıkmış;
KVKK ve GDPR kapsamında açık rızanın geçerliliğini doğrudan belirleyen hukuki bir mekanizma hâline gelmiştir.
Avrupa veri koruma otoriteleri ve KVKK Kurulu, çerez rızasının özgür iradeyle verilip verilmediğini artık
arayüz tasarımı, buton simetrisi ve kullanıcı akışı üzerinden değerlendirmektedir.
Bu değişimle birlikte “tasarım tercihi” olarak görülen pek çok cookie banner deseni,
2025 kararları doğrultusunda dark pattern kabul edilerek açık rızayı geçersiz kılan unsurlar arasına girmiştir.
“Açık rıza, yalnızca metinle değil; UX tasarımıyla da verilir.”
Cookie Banner Artık Tasarım Değil, Hukuki Delildir
KVKK ve GDPR çerçevesinde açık rızanın geçerli olabilmesi için rızanın;
- Özgür iradeye dayanması
- Bilgilendirmeye dayanması
- Açık ve net olması
- Kolayca geri alınabilmesi
2025 itibarıyla bu kriterlerin sağlanıp sağlanmadığı,
yalnızca rıza metinleri üzerinden değil;
cookie banner’ın görsel ve işlevsel tasarımı üzerinden denetlenmektedir.
Dark Pattern Nedir? 2025 Hukuki Yorumu
Dark pattern; kullanıcıyı bilinçli şekilde belirli bir tercihe yönlendiren,
reddetme hakkını zorlaştıran veya psikolojik baskı yaratan UX desenleridir.
2025 kararlarında bu tür tasarımlar, açık rızayı sakatlayan unsurlar olarak tanımlanmıştır.
Hukuken riskli sayılan başlıca dark pattern türleri:
- Reddet seçeneğinin gizlenmesi veya ikincil konuma itilmesi
- “Kabul et” butonunun görsel olarak baskın tasarlanması
- Önceden işaretli çerez seçenekleri
- Duygusal veya yönlendirici metinler
“Reddetme zorlaştırılıyorsa, rıza özgür değildir.”
2025’te Hukuken Geçersiz Sayılan Cookie Banner UX Desenleri
Accept / Reject Asimetrisi
“Tümünü Kabul Et” butonunun büyük, renkli ve tek tıkla erişilebilir;
“Reddet” seçeneğinin ise küçük, gri veya alt menüde yer alması,
2025 itibarıyla açık rızanın geçersiz sayılmasına yol açmaktadır.
Zorunlu Katmanlama (Forced Layering)
Kullanıcının çerezleri reddedebilmek için birden fazla alt menüden geçmeye zorlanması,
Kurul ve Avrupa kararlarında açıkça hukuka aykırı kabul edilmektedir.
Önceden İşaretli Çerezler
Analitik, reklam veya sosyal medya çerezlerinin varsayılan olarak açık olması,
2025 itibarıyla istisnasız şekilde ihlal olarak değerlendirilmektedir.
Duygusal Manipülasyon İçeren Metinlerin Hukuki Riski
“Daha iyi deneyim için kabul edin”,
“Ücretsiz içerik sunabilmemiz için gereklidir” gibi ifadeler,
2025 kararlarında psikolojik baskı unsuru olarak kabul edilmiştir.
2025 Avrupa Kararları ile Gelen Yeni UX Standartları
- Buton simetrisi: Kabul ve reddet eşit görünürlükte olmalı
- Tek tıkta reddetme: İlk katmanda mümkün olmalı
- Kategori bazlı seçim: Zorunlu / analiz / reklam ayrımı net olmalı
- Kolay geri alma: Rıza her an geri alınabilmeli
KVKK Açısından Açık Rızanın Geçersiz Olduğu Cookie Banner Senaryoları
- Analitik çerezlerin meşru menfaat olarak sunulması
- Cookie wall (erişim karşılığı rıza) kullanılması
- Çerez kategorilerinin ayrıştırılmaması
- Rıza geri alma mekanizmasının bulunmaması
“Zorunlu olmayan çerezler için rıza zorunlu tutulamaz.”
Server-Side Tagging ve Fingerprinting: Görünmeyen Risk
Cookie banner gösterilmesine rağmen server-side tagging, fingerprinting veya
banner dışı izleme yapılması durumunda,
alınan rıza tamamen geçersiz sayılmaktadır.
2025 denetimlerinde bu durum, en sık tespit edilen ihlal başlıklarından biri olmuştur.
2025 Uyumlu Cookie Banner Kontrol Listesi
- Accept / Reject butonları simetrik mi?
- Önceden işaretli seçenek var mı?
- Tek tıkla reddetme mümkün mü?
- Rıza geri alma linki görünür mü?
- Rıza kayıtları loglanıyor mu?
dijital itibar ve reklam performansı açısından da kritik bir konudur.
Sonuç
2025 itibarıyla cookie banner’lar;
basit bir bilgilendirme katmanı değil,
veri işleme faaliyetlerinin hukuki temelini oluşturan bir risk yönetimi alanıdır.
Yanlış UX tercihleri, tüm çerez tabanlı veri mimarisini hukuka aykırı hâle getirebilir.
